ពូ ពិសី - Pu Pisey

 តើរឿងបាក់បែកបន្ទាយលង្វែក

(ដោយ៖ បណ្ឌិត ចិន្ត ច័ន្ទរតនា)

ដោយសារមានចម្ងល់ខ្លាំងពាក់ព័ន្ធនឹងប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរនៅចុងស.វទី១៦ ដែលបានសរសេរថា ការបែកបាក់បន្ទាយលង្វែក (នៅក្នុងឆ្នាំ១៥៩៤) គឺដោយសារតែទ័ពសៀមបាញ់ប្រាក់ឌួងចូលក្នុងគុម្ពឬស្សីដែលជាកំពែងការពារដ៏រឹងមាំនោះ ខ្ញុំបានយកសៀវភៅ ព្រះរាជពង្សាវតាអយុធ្យា របស់ប្រទេសថៃ មកផ្ទៀងផ្ទាត់។ ចាប់ពីទំព័រទី១៣៩ ដល់ ១៥៤ គេបានសរសេរអំពីចម្បាំងរបស់ព្រះចៅ នរេន្ទ្រសូរ (King Naresuan) បានធ្វើសង្គ្រាមជាមួយនឹងក្រុងកម្ពុជាធិបតី ក្រោយពីបានវាយបកទៅលើព្រះចៅនៃរាជវង្សតុងអ៊ូ (Tongoo) នៅរាជធានីហង្សាវតីរួចមក។

នៅក្នុងសង្គ្រាមជាមួយខ្មែរលើកនេះ សៀមបានកែនកងទ័ពមានទាំងជើងគោក និងជើងទឹក កងទ័ពសេះ កងទ័ពដំរី ជាច្រើនកង ដើម្បីវាយបង្ក្រាបមកលើទ័ពខ្មែរ។ សៀមបានប៉ះប្រយុទ្ធជាមួយកងទ័ពខ្មែរនៅក្រុង (បន្ទាយ?) បាត់ដំបង ពោធិ៍សាត់ និងនៅស្រុកបរិបូរណ៍ ដែលធ្វើអោយកងទ័ពទាំងសងខាងស្លាប់ជាច្រើនម៉ឺននាក់។ ព្រះរាជពង្សាវតាអយុធ្យា ក៏បានរៀបរាប់អំពីវីរៈភាពរបស់កងទ័ពខ្មែរដែលមានថ្វីដៃខ្លាំងពូកែ សុខចិត្តពលីជីវិតនៅក្នុងសមរភូមិ មិនចុះញ៉មជាមួយទ័ពសៀមជាដាច់ខាត់។ តែទោះជាយ៉ាងនេះក្តី ដោយសារកងទ័ពសៀមមានចំនួនច្រើនជាង ទើបធ្វើអោយបន្ទាយការពារតាមតំបន់នីមួយៗ ត្រូវបានទ័ពសៀមដណ្តើមបាន ព្រមទាំងបានចាប់ចៅហ្វាយខេត្តទាំងនោះជាឈ្លើយសឹកទៀតផង។

លុះពេលវាយមកដល់រាជធានីលង្វែក (Lawaek) ស្តេចនរេន្ទ្រសូរ បានចេញព្រះរាជបញ្ជាអោយកងទ័ពគ្រប់ផ្នែកទាំងអស់ឡោមព័ទ្ធបន្ទាយ។ ព្រះរាជពង្សាវតាអយុធ្យាបានសរសេរថា៖

".....ព្រះចៅនរេន្ទ្រសូរ បានគង់ប្រថាប់នៅលើដំរីខាងមុខកងទ័ព ដើម្បីប្រយុទ្ធនៅក្នុងសមរភូមិ។....ព្រះបាទអគ្គទសរតន៍ ក៏គង់នៅលើដំរីខាងមុខកងទ័ពដែរ។...រីឯកងទ័ពស្រួចដ៏ក្លាហាន(សៀម) ក៏បានឈរនៅលើខ្នងដំរីនៅពីក្លោងទ្វារខាងជើងដែរ ដឹកនាំដោយ Praya Maha Yotha។ Praya Maha Yotha, Praya Si Ratcha Decho, Praya Thai Nam និង Praya Ratcha Manu បានបញ្ជាដំរីរបស់ពួកគេសំរុកចូលទៅកំទេចទ្វាររាជធានី។ កងទ័ពខ្មែរដែលឈរការពារនៅតាមច្រកទ្វារនីមួយៗបានបាញ់ព្រួញ កាំភ្លើងតូច-ធំ និងគ្រាប់រំសេវចេញទៅគ្រប់ជ្រុងទាំងអស់ ធ្វើអោយទ័ពសៀមស្លាប់ និងរបួសជាច្រើននាក់។ ប៉ុន្តែ Praya Maha Yotha នៅតែបញ្ជាដំរីអោយរត់ទៅមុខ និងកំទេចទ្វាររបស់រាជធានីអោយទាល់តែបាន។ ទីបំផុត នៅថ្ងៃសៅរ៍ ៣កើត ខែពិសាខ ឆ្នាំវក ក្លោងទ្វារបន្ទាយ ឬរាជធានីលង្វែក ក៏ត្រូវបានដួលរលំ។ ទាហ៊ានសៀមបានចូលទៅក្នុងរាជធានី និងចាប់ខ្មែរជាច្រើននាក់ ហើយបានចាប់យកស្តេចខ្មែរទៅថ្វាយស្តេចសៀម។..."

ត្រង់ចំណុចនៃការរៀបរាប់អំពីចម្បាំងនេះ ខ្ញុំមិនបានឃើញសៀវភៅ ព្រះរាជពង្សាវតាអយុធ្យា និយាយអំពីការបាញ់ប្រាក់ឌួងចូលក្នុងគុម្ពឬស្សីឡើត។ ហេតុនេះ យើងគួរតែពិចារណា និងសិក្សាលើសៀវភៅ ព្រះរាជពង្សាវតាខ្មែរឡើងវិញ ដែលបានលើកឡើងថា ទ័ពសៀមបានបាញ់ប្រាក់ឌួង ហើយប្រជាជនខ្មែរខ្លួនឯងជាអ្នកកាប់ឆ្ការព្រៃឬស្សីទាំងនោះ ទើបធ្វើអោយទ័ពសៀម មានឱកាសវាយចូល និងកំទេចរាជធានីបាន។ តើរវាងរាជពង្សាវតាខ្មែរ និងអយុធ្យា មួយណាដែលយើងអាចទុកចិត្តបាន?

សូមបញ្ជាក់ផងដែរថា បើយោងតាមឯកសារព្រះរាជពង្សាវតាខ្មែរគ្រប់ច្បាប់ទាំងអស់ ព្រះបាទសត្ថា(ទី១) បានយាងចេញទៅគង់នៅជើងព្រៃ រួចបន្តដំណើរទៅស្ទឹងត្រែង និងធ្វើដំណើរទៅគង់នៅវៀងច័ន្ទ រហូតសោយទីវង្គត់នៅទីនោះ។ អ្នកដែលសៀមចាប់យកទៅនោះគឺ ព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ ដែលជាព្រះអនុជរបស់ព្រះរាជា ហើយដែលនៅចាំការពារបន្ទាយចុងក្រោយរហូតដល់សៀមវាយបែករាជធានី។ ប្រជាជនខ្មែរប្រមាណជាង១០ម៉ឺននាក់ (ឯកសារខ្លះថា ៤ម៉ឺនគ្រួសារ ខ្លះថា៨ម៉ឺនគ្រួសារ…) មានទាំងព្រះញាតិវង្សានុវង្ស មន្ត្រី មេទ័ព អ្នកចេះដឹង សិល្បករ តន្ត្រីករ និងប្រជាជនទាំងក្មេងទាំងចាស់ ត្រូវបានសៀមគៀរយកអៅស្រុកសៀមទាំងអស់។ សៀមបានដុតក្រុងលង្វែកទាំងមូល និងបានប្រមូលទ្រព្យសម្បត្តិ គម្ពីរ ក្បួនច្បាប់… ដែលធ្វើអោយខ្មែរបាត់បង់ខ្លាំងជាងពេលណាៗទាំងអស់។

(By Dr. Chen Chanratana / 17-05-2016 - reposted on Sep. 13, 2022)

នៅក្នុងកំណាព្យសាស្ត្រាស្លឹករឹតវត្តទ្រៀល ដែលនិពន្ធដោយ ព្រះមហាបទុមបារមី ពេជ្ញ រៀបរាប់ពីការលាតសន្ធឹងរបស់ព្រែកជីកវិញតេ ក្នុងល្បះទី២៩៦ ក៏មានឈ្មោះថា”ពាមព្រះសោទ័ត”ដែរ។ 

ឯលោក អាដេម៉ាដ ឡឺគ្លែរ ថាជាទីប្រជុំជនខម ឬមឿងខម និងក្រោយមកហៅថា ហាទៀន។ រីឯពួកអាណ្ណាមហៅថា “ភួនថាញ់” ហើយវៀតណាមសព្វថ្ងៃ ហៅថា ខេត្តហាទៀង។ 

-ជាទីតាំងស្ថានីយ៍និយាមការនៃការកំណត់នីវ៉ូទឹកសមុទ្រ សម្រាប់អ្នកសិក្សាផ្នែកផែនទី និងសឹកសង្គ្រាម តាំងពីសម័យបារាំងគ្រប់គ្រង ហើយបន្តរហូតដល់បច្ចុប្បន្ន។

ខាងក្រោមនេះ ខ្ញុំបាទនឹងរៀបរាប់អំពីជនចំណាកស្រុកមកសុំសិទ្ធិជ្រកកោន ទៅជាការព្យាយាមចង់បង្កើតជានគរថ្មីនៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា របស់សែស្រឡាយចិនដែលគ្រប់គ្រងខេត្តពាម និងវាសនាទីរួមខេត្តនេះ ដោយយោងតាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនដែលប្រមូលបាន។

យោងព្រះរាជពង្សាវតារមហាបុរសខ្មែរ បានបញ្ជាក់ថា នៅគ.ស.១៧០៦ ព្រះរាជឱង្ការព្រះស្រីធម្មរាជារាមាធិបតី ទ្រង់ឡើងសោយរាជ្យជាលើកទី២ នៅរាជធានីឧដុង្គឮជ័យ បន្តពីព្រះជ័យចេស្ដាអង្គស៊ូ ជាព្រះបិតា ដែលកាលណោះដាក់រាជ្យ ហើយទ្រង់គង់នៅជាឧបយោរាជវិញ។

ក្នុងរាជ្យទី២ របស់ព្រះអង្គនេះ ទ្រង់បញ្ជាឲ្យចៅហ្វាយស្រុកខេត្តពាម ឧកញ៉ារាជាសេដ្ឋី កៀរពួកលាវដែលនៅក្នុងស្រុកបាទី ឲ្យទៅនៅជ្រោយរាពណ៍(រាម) កំពង់សោម។ ប៉ុន្តែពួកលាវទាំងនោះដែលមានព្រះញាតិវង្សម្នាក់ឈ្មោះ សុគន្ធបទ បានសមគំនិតផង មិនព្រមទៅតាមបញ្ជា ក៏នាំគ្នាក្រោកបះបោរឡើង។ តែទីបំផុត ពួកលាវបះបោរទាំងនោះ ច្បាំងចាញ់ចៅហ្វាយស្រុកខេត្តពាម ដែលជាមេទ័ពរបស់ព្រះរាជា ហើយត្រូវបែកខ្ចាត់ខ្ចាយជាបីក្រុម។ គឺមួយក្រុមរត់ទៅរស់នៅព្រៃលើ មួយក្រុមទៀតរត់ទៅពឹងយួន និងមួយក្រុមទៀត រត់ទៅពឹងព្រះកែវហ្វាអង្គអឹម ដែលតាំងពីដាក់រាជ្យមកមិនសប្បាយព្រះទ័យ ដោយឃើញព្រះស្រីធម្មរាជារាមាធិបតី ជាប្អូនថ្លៃឡើងសោយរាជ្យជាលើកទី២ ហើយមានបំណងចង់វាយដណ្ដើមរាជ្យពីព្រះស្រីធម្មរាជារាមាធិបតី នោះផង។

ឆ្លៀតឱកាសដែលផ្ទៃក្នុងរបស់ខ្មែរនៅមានភាពច្របូកច្របល់ ចិនម្នាក់ឈ្មោះ “ម៉ាកគីវ” ឬ"ម៉ាកហ្គូ" ឯកសារខ្លះហៅថា"ម៉ាកហ្គូ" ដែលជាអតីតបក្សពួករបស់សន្ដតិវង្សមិញ/ម៉េង បានភៀសខ្លួនមកនៅប្រទេសខ្មែរភាគខាងក្រោម ហើយត្រូវបានព្រះរាជាខ្មែរតែងតាំងជាមន្ត្រី ឈរត្រួតត្រា និងទារថ្លៃភាស៊ីទូកសំពៅ ទុកថ្វាយព្រះរាជាខ្មែរ នៅតំបន់ឆ្នេរសមុទ្ររបស់ខ្មែរតាំងពីរាជ្យអងស៊ូ បានក្រឡាស់ចិត្តក្បត់ស្ដេចខ្មែរ ប្រែជាលើកដង្វាយទៅថ្វាយស្ដេចង្វៀន ប្រទេសយួន សុំចុះចូលខាងយួនវិញ។ ស្របបំណងស្ដេចយួន ដែលមានគំនិតទន្ទ្រានលេបទឹកដីខ្មែរផង ស្ដេចយួនក៏ឆ្លៀតជំរុញឲ្យប្រជារាស្ត្រយួន ចូលមកនៅទាំងបំពានក្នុងតំបន់ពាម ដែលស្ថិតក្រោមការត្រួតត្រារបស់ចិនឈ្មោះ ម៉ាកហ្គូ នោះជាច្រើន។ ចាប់ពីពេលនោះមក បើតាមឯកសារនោះបញ្ជាក់ថា ឆ្នាំ១៧០៧ នៃគ.ស ដីខ្មែរត្រង់ភូមិភាគពាម នោះបានក្លាយទៅជានគរចិនមួយ ដែលលែងចំណុះឲ្យព្រះរាជាខ្មែរទៀតហើយ។

បើយោងសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា របស់ អាដេម៉ា ឡឺក្លែរ បានសរសេរថា ម៉ាកហ្គូ កើតនៅក្នុងភូមិឡេក្វាត សង្កាត់ហៃគឿង ស្រុកឡយចៅ ខែត្រកង់​តុង។ នៅពេលក្លាយជាអ្នកមាន ចិននេះ កើតគំនិតចង់ធ្វើឱ្យជីវិតខ្លួនកាន់តែប្រសើរ និងថ្កុំថ្កើងឡើង ក៏ទៅតាំងទី លំនៅ​ឯពាម ប្រមែប្រមូលពួកចោរសមុទ្រ ជាតិចិន និងយួនជាច្រើននាក់ ព្រមទាំងពួកអាវាសែផេ្សងៗ ដែលរង់ចាំតែពេលបម្រើចៅហ្វាយខ្លាំងពូកែណាម្នាក់ ឱ្យមករស់នៅជាមួយខ្លួន។ 

ម៉ា​កហ្គូ បានដណ្ដើមយកទីប្រជុំជនធំៗ ចំនួន៧ ដាក់មកក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន គឺ៖

១-ពាម ដែលក្រោយមកមានឈ្មោះថា ហាទៀង

២-កោះត្រល់ ដែលក្រោយមកមានឈ្មោះថា ភូកុក 

៣-ស្រែអំបិល ហៅថា លួងកៃ 

៤-កំពង់សោម ហៅថា វឿងធំ 

៥-ក្រមួនស 

៦-កំពត ហៅថា កានវត និង

៧-ទឹកខ្មៅ ហៅថា កាម៉ៅ នៅភាគខាងត្បូង។

ការប្រមូលបានទីប្រជុំជនទាំង៧ ដាក់មកក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន មានន័យថា អតីតមេចោរសមុទ្រនេះ បានបង្កើត«ក្សត្រប្រទេសមួយ» នៅលើទឹកដីកម្ពុជាតែម្តង។ 

ដើម្បីធានាអនាគតរបស់ខ្លួន ម៉ាកហ្គូ បានបញ្ជូនទូត ទៅចូលគាល់សេ្ដចអាណ្ណាម ទូលថាទឹកដីអាណាខេត្តភាគអាគេ្នយ៍នេះ ខ្លួនសូមលើកថ្វាយសេ្ដចអាណ្ណាម ហើយសុំការអនុញ្ញាតគ្រប់គ្រងជំនួស។ 

នៅ គ.ស.១៧១៥ សេ្ដចយួន បានចាត់តាំងលើក ម៉ា​ហ្គូ ជាអភិបាល ហើយជាឧត្ដមសេនីយ៍ លើទឹកដីមាត់ឈូងសមុទ្រព្រះសោទ័តទាំងមូល បើទោះបីសេ្ដចយួនដឹងថា ម៉ា​កហ្គូ ម្នាក់នេះ គ្មានសិទ្ធិអ្វីបន្ដិចបន្ដួចសោះលើទឹកដីទាំងអស់នោះក៏ដោយ។ ព្រោះថា ទ័ពរបស់គេមិនដែលវាយដណ្ដើមបានម្ដងណាទេ ហើយក៏គ្មានការធ្វើសម្បទានឱ្យ ឬក៏មានការប្រទូសរ៉ាយអ្វីដែរ។ គឺដោយបែបនេះហើយដែល ម៉ាកហ្គូ បានក្លាយខ្លួនទៅជាមន្ដ្រីដ៏មហិមាម្នាក់។ តែ ក៏ជាមេចោរសមុទ្រដ៏សាហាវម្នាក់ សម្រាប់រាជវាំងក្រុងហ្វេ ក៏ដូចជារាជវាំងកម្ពុជា ផងដែរ។

នៅពេលដែលពួកសៀមចង់ដឹកនាំទ័ពមកចុះនៅខេត្តពាម ដើម្បីបន្ដដំណើរឡើងទៅវាយអ្នក អង្គអឹម ពួកសៀម បានមកជួប ឧបសគ្គមួយ គឺ ម៉ាកហ្គូ នេះឯង ដែលគាំទ្រសេ្ដចកំពុងសោយ​រាជ្យ (គឺអ្នក អង្គឯម) ហើយបានកេណ្ឌទ័ព ចេញពីពួកមនុស្សយង់ឃ្នង ចម្រុះជាតិសាសន៍ ត្រៀមប្រយុទ្ធរួចជាសេ្រច។ ម៉ា​កហ្គូ បានវាយទ័ពជើងទឹកសៀម ដែលដឹកនាំដោយ ពញាកាសា និងតេជោ ឱ្យបរាជ័យ រត់បែកខ្ចាត់ខ្ចាយ ទាំងស្រុង។

រហូតមកដល់ គ.ស.១៧៣៦ ម៉ាកហ្គូ បានស្លាប់ក្នុងអាយុ ៧៨ឆ្នាំ  នៅខេត្តពាម(ឯកសារយួនថាស្លាប់នៅកោះត្រល់ តែយកមកបញ្ចុះនៅខេត្តពាម)។ 

កូនប្រុសគាត់ឈ្មោះ ម៉ាកតុង បានឡើងកាន់អំណាចបន្តពីគាត់ មានឋានៈជាបេសកជនរបស់ព្រះចៅ​អធិ​រាជ​​ចិន ហើយមានសិទ្ធិបោះពុម្ពកាក់ស័ង្កសី។ គេនិយាយថា ម៉ាកតុង នេះបានកសាងផ្លូវជាច្រើន ហើយក៏បានជីកព្រែក ជីកប្រឡាយ ជាច្រើនផងដែរ តែអ្នកក្រោយៗ មិនបានថែរក្សាឱ្យល្អទេ។ គាត់បានឱ្យគេសាងសង់ផ្សារមួយ ហើយបានចាត់ឱ្យពង្រឹងប្រព័ន្ធការពារទីក្រុង ដែលឪពុករបស់គាត់បានសាងសង់ឡើងនៅត្រង់ច្រកចូលកំពង់ផែពាម។ ម៉ាកតុង ល្បីល្បាញពូកែ ខាងការការពារទីក្រុង ប្រឆាំងនឹងមេចោរសមុទ្រ ជាតិចិនឈ្មោះ ហួកញាន នៅក្នុងគ.ស.១៧៧០ និងប្រឆាំងអ្នកផ្សងពេ្រងចិនម្នាក់ទៀតឈ្មោះ ត្រាន់ថាយ ដែលត្រូវរ៉ូវគ្នា ជាមួយបងប្អូនជីដូនមួយគាត់២នាក់​​ ចង់ផ្តួលរំលំគាត់ ហើយក៏ធ្លាប់ប្រឆាំងនឹង ឧកញ៉ាខែ នៅខេត្តក្រមួន-ស ដោយសហការជាមួយជនជាតិម៉ាឡេម្នាក់ឈ្មោះ លីម៉ាលូ ដែលបានដឹកនាំកម្លាំង ១ពាន់នាក់ មកវាយប្រហារលើគាត់។ 

មានតែពួកសៀមទេ ដែលអាចដណ្ដើមយកខេត្តពាម បាននៅក្នុងឆ្នាំ១៧៧២ ក្រោយពីឡោមព័ទ្ធអស់ពេល៣ថ្ងៃ។ ប៉ុន្ដែ ម៉ាកតុង បានទទួលអំណាចគ្រប់គ្រងលើខេត្តពាម វិញនៅឆ្នាំ​១៧៧៥ ក្រោយពីបានចុះសន្ធិសញ្ញាមួយ ជា​មួយព្រះចៅ តាក់ ស៊ីន ស្តេចសៀម(១៧៦៩-៨២)។ 

នៅចុងឆ្នាំ១៧៧៩ ពេលដែលគាត់ធ្វើដំណើរទៅកាន់រាជធានីធនបុរីរបស់ព្រះចៅតាកស៊ីន  ដើម្បីចូលគាល់សេ្ដចសៀម ម៉ាក​តុង បានត្រូវសេ្ដចសៀមឃាត់មិនឱ្យវិលត្រលប់មកពាមវិញទេ។ សេ្ដចសៀមបានឱ្យគេកាត់ក កូនច្បងរបស់គាត់ ជាមួយនឹងរាជវង្សយួនម្នាក់ ដែលបានធ្វើដំណើរទៅជាមួយគ្នា និងបរិពារហែហម ៥០នាក់ទៀតផង។ ម៉ាកតុង ត្រូវគេធ្វើទារុណ​កម្មយ៉ាងខ្លាំង។ 

ដោយទ្រាំមើលទារុណកម្មនោះមិនបាន ជនជាតិសៀមម្នាក់ ក៏បានលួចប្រគល់ថ្នាំពុលឱ្យត្រកូលចិនបំបែករដ្ឋនេះ ផឹកសម្លាប់ខ្លួនតែម្តងទៅ នាឆ្នាំ១៧៨១ ដោយបានសន្យាថាជួយជីវិតកូនគេ ៣នាក់ និងចៅ ៤នាក់។ 

ក្នុងពេលដែល ម៉ាកតុង ជាប់ឃុំឃាំងនៅឯស្រុកសៀម កូនគាត់ឈ្មោះ ម៉ាក់ទឺសាញ បានឡើងកាន់អំណាចបន្តពីគាត់ នៅឯខេត្តពាម ហើយបានក្លាយខ្លួនជាអ្នកគាំទ្រសេ្ដច ង្វៀន ផាក់ អាញ់(Nguyễn Phúc Ánh) (ជារឿយៗហៅថា ង្វៀន អាញ់ = Nguyễn Ánh ) (ក្រោយមកហៅថា យ៉ាឡុង) យ៉ាងដាច់ខាតម្នាក់ ដែលកំពុងតស៊ូដណ្ដើមអំណាច ពីពួកតៃសឺននៅយួនកណ្តាល ឲ្យជ្រកកោនគេចខ្លួន នៅលើកោះត្រល់ រយៈពេលជិត៣០ឆ្នាំ។ 

ស្តេច យ៉ាឡុង នេះហើយ ដែលដែលក្រោយមកទៀត បញ្ជាឲ្យមានការជីកព្រែកវិញតេ ពីខេត្តមាត់ជ្រូកទៅខេត្តពាម បង្កសោកនាដកម្មដល់រាស្ត្រខ្មែរដែលមិនអាចបំភ្លេចបាន នាគ្រានោះ។

គ.ស. ១៧៩០ ក្រោយពី ម៉ាកទឺសាញ បានស្លាប់ទៅ ប្អូនប្រុសរបស់គាត់ឈ្មោះ ម៉ាក់កុងប៊ិញ បានឡើងកាន់អំណាចបន្ដ។ គឺ ម៉ាកកុងប៊ិញ នេះឯង ដែលបានទទួលសព ម៉ាក់តុង ពីសេ្ដចសៀម(ព្រះពុទ្ធយ៉តហ្វា ចូឡាលោក ហៅរាមាទី១) ដែលបានផ្ញើមកឱ្យ នៅក្នុងឆ្នាំដដែលនោះ។ ម៉ាក់កុងប៊ិញ បានរៀបចំបញ្ចុះសពជីតានៅលើភ្នំ ប៊ិញសឺន ក្បែរផ្នូររបស់ ម៉ាកហ្គូ ជាឪពុក។

 បច្ចុប្បន្នសែស្រឡាយចិនបន្តក្រោយៗមក(អំឡុងទសវត្ស៨០) គេបាន សាងរូបសំ​ណាក ម៉ាកហ្គូ មួយយ៉ាងធំ ប៉ែកខាង​កើតស្ពានថ្ម ដែលមានភ្ជាប់រូបនៅខាងក្រោមអត្ថបទនេះ។  

នៅក្នុង គ.ស.១៨០៩ ម៉ាក់កុងប៊ិញ ក៏បានស្លាប់ ដោយបន្សល់ទុកតែកូនតូចៗ មិនអាចកាន់អំណាចបន្ដពីគាត់បាន។ ក៏ប៉ុន្ដែ មកដល់ ឆ្នាំ១៨១៦ មានកូនប្រុសគាត់ម្នាក់ឈ្មោះ ម៉ាក់ឌិន បានឡើងធ្វើជាអ្នកគ្រប់គ្រងខេត្តពាម រួចជាចៅហ្វាយក្រុង នៅក្នុង គ.ស.១៨១៨។ 

នៅក្នុងរាជរបស់អធិរាជ យ៉ាឡុង (១៨០២-១៨២០) ស្តេចនេះមិនបានពង្វាតទឹកដីវៀតណាមមកដល់ពាមទេ ព្រោះដោយសារសាគុណដ៏ធំរបស់ ម៉ាតុង ដែលបានផ្តល់ទីតាំងលាក់ខ្លួនពីការកាប់សម្លាប់របស់ពួកតៃសឺន និងបានជួយច្បាំងយកទឹកដីវិញផងដែរ ទើបនៅគ.ស.១៨១៥ នៅពេលដែលស្តេច យ៉ាឡុង គូសព្រំដែន ដោយជីក”ព្រែកជីកវិញតេ”នោះ គេបានទុកពីកំពង់ផែពាមប្រហែលជាង ១០គីឡូម៉ែត្រ នៅប៉ែកខាងកើតផងដែរ។ 

បើតាមសៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រមហាបុសខ្មែរ បណ្តាទំព័រចុងភាគទី៦ បានរៀបរាប់ថា៖ ខេត្តពាម ត្រូវបានខ្មែរដណ្តើមបានវិញនៅគ.ស.១៨៤០ គឺក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ដែលយួនចាប់អ្នកអង្គម្ចាស់”ប៉ែន” យកទៅជ្រមុជទឹកនៅខេត្ត លង់ហោរ និងចាប់ក្សត្រអង្គ ម៉ី យកទៅក្រុងវ៉េបាត់ទៅហើយនោះ (អំឡុងឆ្នាំ១៨៤០ដល់៤១) ដែលប្រជារាស្ត្រខ្មែរនាំគ្នាធ្វើការបះបោរ ដេញកាប់យួន ស្ទើររាបពេញផ្ទៃប្រទេស ហើយដណ្តើមបានអាណាខេត្តនានាស្ទើរគ្រប់ទាំងអស់ ដោយនៅសល់តែបន្ទាយធំៗប៉ុណ្ណោះដែលមិនទាន់បំបែកបាន។ ពេលនោះកងទ័ពខ្មែរបានគ្រប់់គ្រងខេត្តពាមវិញ ហើយក្រោមក ព្រះអង្គដួង ទ្រង់បានចាត់តាំងឲ្យ“ឧកញ៉ារាជាសេដ្ឋី កែប” ធ្វើជាចៅហ្វាយខេត្តនៅទីនោះ។

បើយោងលើនិក្ខេបបទថ្នាក់បណ្ដិតរបស់លោក សារិន ឆាក នៅម្តុំទំព័រ១៨០ ដែលរៀបរាប់យ៉ាងពិស្តា នូវការរៀបចំអនុក្រឹត្យរបស់អគ្គទេសាភិបាលឥណ្ឌូចិនថ្ងៃទី៣១ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩១៤ បានបញ្ជាក់ថា មានព្រះរាជប្រកាសមួយចុះថ្ងៃទី១២ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩០៤ របស់ព្រះបាទនរោត្តម ថា «នឹង”សង”ទៅកូសាំងស៊ីនវិញ នូវចម្រៀកដីដែលលាតសន្ធឹងចន្លោះពីខេត្តកំពតដល់ហាទៀន(ពាម) នូវឃុំសាគី(ឃុំទីរួមខេត្តពាម) និងភូមិកោះចន្លុះ ជាថ្នូរទៅនឹងចម្រៀកដីនៅមាត់ទន្លេកាកៃ រវាងខេត្តតៃនីញ និងខេត្តព្រៃវែង»។ វាគឺជាចម្រៀងដីដ៏តូចនៅប្របមាត់ទន្លកាកៃ បើប្រៀបធៀបជាមួយឃុំទាំងពីរនៅពាម វាមិនបានពាក់កណ្តាលឃុំមួយផង ហើយបារាំងយកមកធ្វើជាលេសឲ្យ"សង" ថាបានធ្វើអនុប្បទានមកឲ្យកម្ពុជាកន្លងមក។ 

ទឡ្ហីករណ៍នេះហើយ ដែលយើងឃើញព្រំប្រទល់ប្រទេសកម្ពុជាសព្វថ្ងៃ ឃ្វាងមកទិសខាងលិច ឆៀងចូលដីខ្មែរ ដោយព័ទ្ធយក ២ឃុំនេះឯង។

ដូច្នេះ ទីប្រជុំជននៅឈូងព្រះសោទ័ត ឬហៅថាអាណាខេត្តពាម របស់ខ្មែរ ដែលខ្មែរបានមកគ្រប់គ្រងវិញចំនួន ៧៤ឆ្នាំ(១៨៤០-១៩១៤) ក៏ត្រូវធ្លាក់ចូលដៃបារាំង បន្តទៅទៀត។ ក្រោយពីបារាំងប្រគល់ឲ្យស្តេច បាវដាយ នៅឆ្នាំ១៩៤៩ ដីនេះក៏ក្លាយជាដីរបស់វៀតណាមរហូតមក។ 

នៅឆ្នាំ២០០០ វៀតណាមបានរៀបចំប្តូរតំបន់នេះ ពីទីប្រជុំជនស្រុក មកជាទីប្រជុំជនខេត្ត ហាទៀង រហូតដល់បច្ចុប្បន្ន៕

-----------------------------------------

ដោយ៖ Ny Watthanak

 តើកម្ពុជា កំពុងជួបគ្រោះ ឬមានលាភ ?

----------

ខ្ញុំបានធ្វើការស្រាវជ្រាវជាច្រើនឆ្នាំអំពីឥទ្ធិពលនៃនយោបាយអន្តរជាតិ លើនយោបាយការបរទេសកម្ពុជា ចន្លោះពីឆ្នាំ១៩៥០ ដល់ឆ្នាំ២០១៥ ដោយមានរឿងខ្លះ ខ្ញុំគួរតែនិយាយដើម្បីរំលឹកជាតិ កុំអោយដើរជាន់ដានចាស់របស់ខ្លួន។

------

ទី១. ថ្វីត្បិតតែចិន រុស្ស៊ី និងអាមេរិកាំង មិនចង់បានសង្គ្រាម ប៉ុន្តែសង្គ្រាមនៅឧបទ្វីបកូរ៉េអាចកើតឡើងគ្រប់ពេល។ ឥទ្ធិពលនៃការប្រជែងអំណាចរបស់ប្រទេសធំៗពេលអតីតកាល ក៏ដូចពេលនេះ អាចធ្វើឲ្យនយោបាយផ្ទៃក្នុងនៃប្រទេសតូចៗ នៅតំបន់អាស៊ីជាច្រើន ប្រែប្រួលជួបលាភ ឬជួបគ្រោះស្លាប់គ្រប់ពេល។

---

ទី២. ស្ថិតក្នុងស្ថានភាពបែបនេះ នគរយើងគួរមូលគ្នា កុំឲ្យបង្កើតជាចំណុចខ្សោយ ហើយផ្តោតកម្លាំង ប្រាជ្ញាស្មារតី តាមពិនិត្យមើល និងក្តាប់ស្ថានការណ៍នយោបាយក្នុងតំបន់ និងអន្តរជាតិ ឲ្យទាន់ប្រសើរជាង វាយចាន វាយឆ្នាំងក្នុងផ្ទះខ្លួនឯង។

ជាក់ស្ដែង មេដឹកនាំយើងកាលពីឆ្នាំ៦០ និង៧០ បានបង្កើតកំហុសនេះរួចហើយ។ គឺនៅពេលនយោបាយជាតិគ្រប់ដណ្តប់ដោយការប្រជែងអំណាចផ្ទៃក្នុង យើងភ្លេចភ្លើង ដែលកំពុងឆេះសន្ធោសន្ធៅនៅជិតរបងផ្ទះ រវល់តែធ្វើស៊ីគ្នាឯង ទីបំផុតឆេះស្លាប់ជាតិទាល់តែបាន។

----

ទី៣. មូលហេតុ ដែលផ្ទះយើងមានភ្លើងសង្គ្រាមនៅឆ្នាំ៧០ និង៧៥ គឺព្រោះតែយើងក្តាប់នយោបាយអន្តរជាតិមិនជុំ មើលមិនវែង ហើយរវល់តែទាត់ធាក់វាយតប់ឈាមឯងក្នុងនគរ ទីបំផុតអ្នកជិតខាង គេគេចផុតពីសង្គ្រាម ហើយគេជះភ្លើងសង្គ្រាមត្រជាក់ ចុងក្រោយនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍មកលើដីកម្ពុជា។

រហូតដល់ពេលនេះ ឈាមខ្មែរជិត២លាននាក់ ដែលស្លាប់នៅឆ្នាំ៧០ ព្រលឹងគេនៅមិនទាន់ដឹងថា ហេតុអ្វីបានគេស្លាប់?

តើអ្នកណាសម្លាប់គេ?

ហើយហេតុអីគេលីកាំភ្លើងចូលព្រៃសម្លាប់ឈាមឯង?

---

ទី៤. ជំពាក់លុយគេ ឬជំពាក់គុណគេច្រើនយ៉ាងណាក៏ដោយ ដាច់ខាតមិនត្រូវយកវាសនាជាតិខ្លួនឯង ទៅដាក់លើជ្រុញនយោបាយអន្តរជាតិ និងក្តារអុករបស់មហាអំណាចណាមួយឡើយ។ ទោះជាសម្ព័ន្ធមិត្តចាក់ទឹកមិនលិចក៏ដោយ។ រកស៊ីជាមួយនគរធំ បើស្ថានភាពល្អ បានត្រឹមរួចខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។

***បើចង់ឲ្យជាតិរួចផុតគ្រោះលើកនេះ ដាច់ខាត គ្មានទេករណី ឲ្យគេខ្ចីដី ខ្ចីផ្លូវ ដឹកទ័ព ដឹកស្បៀង ដូចករណីផ្លូវលំហូជីមិញ (Ho Chi Minh Trail) កាលពីឆ្នាំ៥៩ដល់៧០។ ព្រោះបញ្ហានៅតំបន់កូរ៉េ និងសមុទ្រចិនជៀសមិនរួចពីសង្គ្រាមឡើយ។

---

ទី៥. ទោះបីស្ថានការណ៍តានតឹងយ៉ាងណាក៏ដោយ គួរធ្វើការឆ្លើយតប ដោយការប្រុងប្រយ័ត្នខ្ពស់ និងឆ្លើយតបជាយុទ្ធសាស្ត្រ (cautious respond and strategic ambiguity) ជាជាងការតបតនឹងអន្តរជាតិ ឬប្រទេសធំៗ ដោយវិធីក្តៅ ពីព្រោះពួកប្រទេសធំទាំងនេះ អាចមានលទ្ធភាពដុតកម្ពុជាឲ្យខ្ទេចជាផេះដូចអតីតកាលបានគ្រប់ពេល មិនថាអាខៀវ ឬអាក្រហមឡើយ។

---

ទី៦. មេដឹកនាំខ្មែរយើងពីអតីតកាល កាលពីឆ្នាំ៦០ និង៧០ និយាយរកគ្នាតិចពេក ហើយម្នាក់ៗចេះតែកើតការភ័យសង្ស័យគ្នា រួចធ្វើការសន្និដ្ឋានអត្តនោម័ត ដោយប្រើវិធីក្តៅដាក់គ្នា ប្រជែងយកស្លាប់រស់ ទីបំផុត ម្នាក់ៗគ្រប់ភាគី សុទ្ធតែបានចូលរួមចំណែកដុតកម្ពុជាស្ទើរលាយពីផែនដី ដោយមិនដឹងខ្លួន ដូចមាន់ជល់ ដែលគេគូសធ្យូងខ្មៅលើមុខ បង្ខំអោយវាយគ្នាទាល់តែស្លាប់ ដោយមិនដឹងមូលហេតុ ថាសម្លាប់គ្នាដើម្បីអ្វី?

--

ទី៧. ដូច្នេះបើយើងពិនិត្យស្ថានការណ៍ប្រទេសទូទៅក្នុងអាស៊ី-ប៉ាស៊ីហ្វិក ជាពិសេសប្រទេសនៅអាស៊ី-អាគ្នេយ៍ ត្រឹមម៉ោងនេះ ពួកគេកំពុងផ្អាករឿងវាយតបក្នុងនគរគេ ហើយគិតត្រៀមបញ្ចៀសភ្លើងសង្គ្រាមចេញពីទឹកដីគេ លើកលែងតែនគរខ្មែរ ដែលឈាមជាតិហាក់កំពុងហូរក្នុងប្រឡាយទិសពីរផ្សេងគ្នា។

+

ផ្អែកលើការវាយតម្លៃហានិភ័យនយោបាយតំបន់នេះ បើពិតជាផ្ទុះសង្គ្រាមរវាងចិន និងអាមេរិកមែន នោះកម្ពុជា អាចប្រឈមនឹងគ្រោះធំ ជាងសមាជិកអាស៊ានដទៃទៀត ដោយហេតុតែប្រការដែលបានរៀបរាប់នេះឯង។

ភ្នែករាស្ត្រតូចតាច មើលពីក្រៅ ទៅក្នុងវិមានសន្តិភាព ឃើញហាក់ដូចជាធម្មតា តែយើងភ្លេចមើលស្ថានការណ៍ក្នុងតំបន់ និងអន្តរជាតិហើយ។

ចិត្តបារម្ភជាតិ ចិត្តចង់ឃើញជាតិពិសារបាយខ្ចប់ចេក ជួបជុំគ្នាជាមហាគ្រួសារខ្មែរ ទើបខំសរសេរអត្ថបទនេះឡើង។ ឲ្យតែយើងនិយាយរកគ្នា គ្មានរឿងលំបាកអី ដែលថាមិនអាចដោះស្រាយបានទេ៕

_____

ខ្ទមអុក©

ឌុច មានឈ្មោះដើមថា កាំង ហ្កេចអ៊ាវ កើត​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៧ ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ​១៩៤២ នៅ​ភូមិ​ពៅវើយ ឃុំ​ពាម​បាង ​ស្រុកស្ទោង ខេត្ត​កំពង់ធំ។ កាំង ហ្កេចអ៊ាវ ជា​កូន​កាត់​ចិន មាន​បង​ប្អូន​បង្កើត ៥នាក់ នៅ​ក្នុង​ត្រកូល​​ជា​កសិករ​ក្រីក្រ។

ការសិក្សា និង​អាជីព​ជា​គ្រូ​បង្រៀន

ក្រោយ​ពី​ប្រឡង​ជាប់​បាក់អង នៅ​កំពង់ធំ កាំង ហ្កេចអ៊ាវ បាន​មក​រៀន​នៅ​វិទ្យាល័យ​ដ៏​ល្បីល្បាញ​មួយ ក្នុង​ក្រុង​ភ្នំពេញ គឺ​វិទ្យាល័យ​​ព្រះស៊ីសុវត្ថិ ហើយ​​បាន​ស្នាក់នៅ​វត្ត​ឧណ្ណាឡោម។

នៅ​ឆ្នាំ​១៩៦៤ កាំង ហ្កេចអ៊ាវ បាន​ប្រឡង​ជាប់​បាក់ឌុប​ ដោយ​​ជាប់​ជា​សិស្ស​ឆ្នើម​ទូទាំង​ប្រទេស​ផ្នែក​គណិតវិទ្យា។ បន្ទាប់​មក កាំង ហ្កេចអ៊ាវ បាន​ទៅ​ចូល​រៀន​នៅ​វិទ្យាស្ថាន​គរុកោសល្យ នៅ​ជិត​វិមាន​ឯករាជ្យ។

នៅឆ្នាំ១៩៦៥ កាំង ហ្កេចអ៊ាវ បាន​ចេញ​ទៅ​ធ្វើ​គ្រូ​បង្រៀន​ផ្នែក​គណិតវិទ្យា រូបវិទ្យា និង​គីមីវិទ្យា ​នៅ​វិទ្យាល័យ​ស្គន់ ខេត្ត​កំពង់ធំ។ ​អ្នក​ដែល​ធ្លាប់​រៀន​ជា​មួយ កាំង ហ្កេចអ៊ាវ បាន​ឲ្យ​ដឹង​ថា កាំង ហ្កេចអ៊ាវ គឺ​ជា​គ្រូ​ម្នាក់​ដែល​មាន​ចរិត​ស្លូតបូត រាក់ទាក់ មិន​ចេះ​វាយឫក និង​ស្និទ្ធស្នាល​ជាមួយ​សិស្ស ដែល​ជា​ហេតុ​ធ្វើ​ឲ្យ​សិស្ស​ស្រលាញ់​ ចូលចិត្ត​គ្រប់ៗ​គ្នា។

ការចូល​បក្ស​កុម្មុយនិស្ត

ពេល​​ស្នាក់នៅ​​រៀន​​ក្នុង​ក្រុង​​​ភ្នំពេញ កាំង ហ្កេចអ៊ាវ ដែល​ជា​កូន​ចៅ​កសិករ​ក្រីក្រ បាន​មើល​ឃើញ​ពី​គម្លាត​យ៉ាង​ឆ្ងាយ​​​រវាង​​អ្នកក្រ និង​អ្នកមាន​។ ពេល​នោះ​ហើយ ដែល កាំង ហ្កេចអ៊ាវ ចាប់​ផ្តើម​មាន​គំនិត​ស្អប់​ខ្ពើម​វណ្ណៈសក្តិភូមិ ហើយ​ស្រឡាញ់​ចូលចិត្ត​គំនិត​​កុម្មុយនិស្ត។

ម្យ៉ាងទៀត កាលពីពេល​​កំពុង​រៀន​នៅ​វិទ្យា​ស្ថាន​គរុកោសល្យ កាំង ហ្កេចអ៊ាវ បាន​ស្គាល់​ជនកុម្មុយនិស្ត​ដ៏​សំខាន់​ម្នាក់ គឺ សុន សេន ដែល​ពេល​នោះ​ជា​នាយក​វិទ្យាស្ថាន ហើយ​ដែល​ក្រោយ​មក​បាន​ក្លាយ​ជា​រដ្ឋមន្រ្តី​ក្រសួង​ការពារ​ជាតិ​នៃ​របប​​ខ្មែរក្រហម​។

នៅឆ្នាំ១៩៦៧ នៅ​ពេល​ធ្វើ​ជា​គ្រូ​បង្រៀន​នៅ​កំពង់​ធំ កាំង ហ្កេចអ៊ាវ ក៏បាន​ចូល​ជា​សមាជិក​បក្ស​កុម្មុយនិស្ត​កម្ពុជា ហើយ​បាន​ស្គាល់​ ទង់ សេងហឿន ដែល​​ក្រោយ​មក​បាន​​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ជំនួយការ​របស់​ ឌុច នៅ​​គុក​ទួល​ស្លែង។

នៅ​ឆ្នាំ​ដដែល​នោះ កាំង ហ្កេចអ៊ាវ ត្រូវបាន​ប៉ូលិស​នៃ​រដ្ឋាភិបាល​សង្គមរាស្រ្ត​និយម​​ចាប់​ខ្លួន យក​ទៅ​ដាក់​គុក​ព្រៃស នៅ​ភ្នំពេញ។ នៅ​​ក្នុង​គុក កាំង ហ្កេចអ៊ាវ បាន​ជួប​ជាមួយ ម៉ម ណៃ ហៅ ចាន់ ដែល​ក្រោយ​មក​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​អនុប្រធាន​របស់​ ឌុច នៅ​គុក​ទួលស្លែង។

នៅឆ្នាំ​​១៩៧០ ក្រោយ​ពី​ត្រូវ​បាន​គេ​ដោះលែង​ពី​ពន្ធនាគារ កាំង ហ្កេចអ៊ាវ ​បាន​រត់​ទៅ​ចូល​រួម​តស៊ូ​ជាមួយ​ខ្មែរ​ក្រហម នៅ​ក្នុង​ព្រៃ ស្ថិត​នៅ​តាម​បណ្តោយ​ជួរ​ភ្នំក្រវ៉ាញ។ កាំង ហ្កេចអ៊ាវ បាន​ចាប់​ផ្តើម​ប្រើ​ឈ្មោះ​បដិវត្តន៍​ថា ឌុច ហើយ​ត្រូវ​បាន វ៉ន វ៉េត តែង​តាំង​ឲ្យ​ធ្វើ​ជា​មេគុក ដែល​មាន​លេខ​សម្ងាត់​ថា ម១៣ ស្ថិត​នៅ​ឃុំ​អមលាំង ខេត្ត​កំពង់ស្ពឺ។ ក្រោយ​មក ឌុច បាន​បង្កើត​គុក​មួយ​ទៀត ដែល​មាន​លេខ​សម្ងាត់​ថា ម៩៩ ស្ថិត​នៅ​ជើង​ភ្នំ​ឱរ៉ាល់។

បើទោះជាពេលនោះ ពួក​ខ្មែរ​ក្រហម​នៅ​មិន​ទាន់​ឡើង​កាន់​អំណាច​ក៏​ដោយ តែ​គុក​ដែល ឌុច កាន់កាប់ មានទីតាំង​​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​តំបន់​រំដោះ ដូច​នេះ​ស្ថិត​នៅ​ក្រោម​អំណាច​ខ្មែរ​ក្រហម​ពេញ​ទី។ មាន​អ្នក​ទោស​រាប់​ម៉ឺន​នាក់​បាន​ជាប់​នៅ​គុក​ទាំង​ពីរ​ខាង​លើ​នេះ។ គឺ​ចាប់​ពេល​នោះ​ហើយ​ដែល ឌុច បាន​ចាប់​ផ្តើម​ដក​ពិសោធន៍​របៀប​ធ្វើ​ទារុណកម្ម​សួរ​ចម្លើយ​អ្នក​ទោស។

ក្នុងពេលនៅតស៊ូ​ក្នុង​ព្រៃ ឌុច បាន​រៀបការ​ជាមួយ​នឹង ឈឹម សុផល ហៅ រ៉ុម ដែល​រស់​នៅ​ក្នុង​ភូមិ​​មួយ ក្បែរ​កន្លែង ឌុច ធ្វើការ។

នៅ​ក្រោម​របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ

ក្រោយពេលដែលខ្មែរក្រហម​បាន​ឡើង​កាន់​អំណាច នៅ​ថ្ងៃ​ទី​១៧ ខែ​មេសា ឆ្នាំ​១៩៧៥ ឌុច ត្រូវ​បាន​តែងតាំង​ឲ្យ​ធ្វើ​ជា​ប្រធាន​មន្ទីរ​សន្តិសុខ ស២១ ហៅ គុក​ទួល​ស្លែង នៅ​ក្រុង​ភ្នំពេញ។

យោងតាមឯកសារ​នៅ​គុក​ទួល​ស្លែង ដែល​បច្ចុប្បន្ន​រក្សា​ទុក​ដោយ​ មជ្ឈមណ្ឌល​ឯកសារ​កម្ពុជា ថ្នាក់​លើ​របស់ ឌុច គឺ សុន សេន ហៅ ខៀវ អតីត​គ្រូ​បង្រៀន​របស់ ឌុច ​នៅ​វិទ្យាស្ថាន​គរុកោសល្យ និង នួន ជា ហៅ បងនួន អនុលេខា​បក្ស​កុម្មុយនិស្ត​កម្ពុជា។ នៅ​ក្នុង​ឯកសារ​ទាំង​នេះ គេ​ឃើញ​មាន​ហត្ថលេខា​របស់ ឌុច លើ​កំណត់​ហេតុ​បញ្ជូន​ទៅ​ថ្នាក់​លើ និង​ចំណារ​របស់ ឌុច បញ្ជា​ឲ្យ​អ្នក​នៅ​ក្រោម​បង្គាប់ ធ្វើ​ទារុណកម្ម និង​សម្លាប់​អ្នក​ទោស​ជា​ដើម។

នៅចន្លោះឆ្នាំ១៩៧៨ ដល់​ដើម​ឆ្នាំ​១៩៧៩ គឺ​ជា​រយៈពេល​ដែល​ខ្មែរ​ក្រហម​បង្កើន​ប្រតិបត្តិការ​បោស​សំអាត​ផ្ទៃ​ក្នុង​ បក្ស​ខ្លាំង​ក្លា​ជាង​គេ។ ក្នុង​ពេល​នោះ​ មន្រ្តី​កម្មាភិបាល​ខ្មែរ​ក្រហម​យ៉ាង​ច្រើន​​ត្រូវ​បាន​ចាប់​បញ្ជូន​ទៅ​ឲ្យ ឌុច ធ្វើ​ទារុណកម្ម​សួរចម្លើយ​នៅ​គុក​ទួលស្លែង។ ឌុច បាន​​រៀប​ចំ​​ចង​ក្រង​ឯកសារ​ជា​ច្រើន​ស្តីពី​ប្រវត្តិរូប និង​ចម្លើយ​សារភាព​របស់​អ្នក​ទោស។ គឺ​ឯកសារ​ទាំង​នេះ​ហើយ ដែល​បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ភស្តុតាង​យ៉ាង​សំខាន់ ក្នុង​ការ​ស៊ើប​អង្កេត​របស់​តុលាការ​ ខ្មែរ​ក្រហម។

ក្រោយ​ការដួលរលំ​នៃ​របប​ខ្មែរ​ក្រហម

នៅព្រឹកថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ ឌុច ស្ថិត​ក្នុង​ចំណោម​មន្រ្តី​កម្មាភិបាល​ខ្មែរ​ក្រហម​ចុង​ក្រោយ​គេ​បង្អស់ ដែល​បាន​រត់​ចេញ​ពី​ភ្នំពេញ។ ឌុច បាន​ទៅ​ដល់​ប្រទេស​ថៃ​នៅ​អំឡុង​ខែ​ឧសភា ឆ្នាំ​១៩៧៩។ នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេល​នោះ មិន​សូវ​មាន​ព័ត៌មាន​ច្បាស់លាស់​សរសេរ​ពី​ជីវិត​របស់ ឌុច នោះ​ទេ។ នៅ​ក្នុង​ឯកសារ​ខ្លះ ដូចជា សៀវភៅ​របស់​លោក Nic Danlop ដែល​មាន​ចំណងជើង​ថា “The Lost Executioner” ឬ ពេជ្ឈឃាត​បាត់​ខ្លួន បាន​សរសេរ​ថា ឌុច បាន​ទៅ​នៅ​ជួបជុំ​គ្រួសារ​របស់​គាត់​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ ស្ថិត​ក្នុង​ស្រុក​សំឡូត។ ឌុច ត្រូវ​បាន បង​ទីពីរ នួន ជា ដក​តំណែង​ក្នុង​ហេតុផល​​ថា ឌុច មិន​បាន​កម្ទេច​ឯកសារ​នៅ​គុក​ទួល​ស្លែង​ឲ្យ​អស់​មុន​នឹង​រត់​ចេញ​ពី​​ភ្នំពេញ។ ក្រោយ​មក ឌុច បាន​ទៅ​ធ្វើ​ជា​គ្រូ​បង្រៀន​ភាសា​អង់គ្លេស និង​គណិតវិទ្យា​ នៅ​សាលា​រៀន​មួយ ក្នុង​ជំរំ​ជន​ភៀស​ខ្លួន​ស្ថិត​ក្នុង​ទឹក​ដី​ថៃ។

នៅឆ្នាំ១៩៨៦ ឌុច ត្រូវ​បាន​មេដឹកនាំ​ខ្មែរ​ក្រហម​បញ្ជូន​ឲ្យ​ទៅ​ធ្វើ​ជា​គ្រូ​បង្រៀន​ភាសាខ្មែរ ​នៅ​វិទ្យាស្ថាន​ភាសា​បរទេស​ក្រុង​ប៉េកាំង ប្រទេស​ចិន។ មួយ​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក ឌុច បាន​វិល​ត្រឡប់​មក​ប្រទេស​ថៃ​វិញ ហើយ​បាន​ដូរ​ឈ្មោះ​ទៅ​ជា ហង្ស ពិន វិញ។ ឌុច បាន​ទៅ​បម្រើ​ការ​នៅ​ការិយាល័យ​របស់ ប៉ុល ពត ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ជំរំ​៥០៥។

ក្រោយ​កិច្ចព្រមព្រៀង​សន្តិភាព​ ក្រុង​ប៉ារីស ២៣ តុលា ១៩៩១ ឌុច បាន​នាំ​គ្រួសារ​ទៅ​រស់​នៅ​ភូមិ​ផ្គាំ ស្រុក​ស្វាយ​ចេក ខេត្ត​បន្ទាយ​មាន​ជ័យ។ ឌុច បាន​វិល​ត្រឡប់​ទៅ​ប្រកប​របរ​ជា​គ្រូ​បង្រៀន​វិញ។ នៅ​ឆ្នាំ​១៩៩៥ ក្រោយ​ពី រ៉ុម ជា​ប្រពន្ធ​បាន​ស្លាប់​ដោយ​សង្រ្គាម ឌុច បាន​សុំ​ផ្លាស់​ទៅ​បង្រៀន​នៅ​អនុវិទ្យាល័យ​ស្វាយ​ចេក​វិញ។ គឺ​នៅ​ពេល​នោះ​ហើយ ដែល ឌុច បាន​ថ្វាយ​ខ្លួន​ជឿ​ព្រះ​យេស៊ូវ ហើយ​ទទួល​ពិធី​ជ្រមុជ​ទឹក។ បន្ទាប់​មក ឌុច បាន​ក្លាយ​ទៅ​ជា​គ្រូ​គង្វាល​ជំនួយ នៅ​ក្នុង​​ព្រះវិហារ​មួយ​ឈ្មោះ Golden Western Cambodian Christian Church។

នៅឆ្នាំ១៩៩៧ ក្រោយ​ពី​មាន​ការ​បែក​បាក់​នៅ​ក្នុង​ចំណោម​ជួរ​ថ្នាក់​ដឹក​នាំ​ខ្មែរ​ក្រហម ឌុច បាន​រត់​ចេញ​ពី​ស្វាយ​ចេក ទៅ​កាន់​ប្រទេស​ថៃ។ ឌុច បាន​បម្រើ​ការ​ក្នុង​អង្គការ​មនុស្សធម៌​ផ្នែក​សុខាភិបាល​មួយ នៅ​ក្នុង​ជំរំ Ban Ma Muang។ រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​១៩៩៨ ទើប ឌុច ត្រឡប់​មក​ប្រទេស​កម្ពុជា​វិញ ប៉ុន្តែ​ ដោយ​ខ្លាច​គេ​ស្គាល់​អត្តសញ្ញាណ​របស់​ខ្លួន​ថា​ជាអតីត​មេ​គុក​ទួល​ស្លែង ឌុច មិន​បាន​ត្រឡប់​ទៅ​ស្រុក​ស្វាយ​ចេក​វិញ​ទេ។ ឌុច បាន​ទៅ​ធ្វើ​ការ​ឲ្យ​អង្គការ​គ្រីស្ទាន​មួយ ឈ្មោះ World Vision នៅ​ស្រុក​រតនមណ្ឌល ខេត្ត​បាត់​ដំបង។

ការ​ចាប់​ខ្លួន

នៅឆ្នាំ១៩៩៩ អ្នកកាសែត​បរទេស​ពីរ​រូប គឺ Nate Thayer និង Nic Dunlop បាន​ទៅ​ជួប​សម្ភាស​ជាមួយ ឌុច។ ក្រោយ​ពី​បទសម្ភាសន៍​នេះ​ត្រូវ​បាន​ចុះ​ផ្សាយ​នៅ​ក្នុង​​ទស្សនាវដ្តី​ សេដ្ឋកិច្ច​ចុង​បូព៌ា (ឬ​តាម​ភាសា​អង់គ្លេស​ថា Far Eastern Economic Review) ឌុច​ ក៏​បាន​ចូល​សារភាព ប្រគល់​​ខ្លួន​ឲ្យ​អាជ្ញាធរ​រដ្ឋាភិបាល​កម្ពុជា​។ ចាប់​ពី​ពេល​នោះ​មក ឌុច ត្រូវ​បាន​គេ​ចាប់​ឃុំ​ខ្លួន​នៅ​ក្នុង​មន្ទីរ​ឃុំ​ខ្លួន​នៃ​តុលាការ​យោធា ក្នុង​ក្រុង​ភ្នំពេញ។

នៅថ្ងៃទី៣១ កក្កដា ឆ្នាំ២០០៧ ឌុច ត្រូវ​បាន​ផ្ទេរ​ពី​មន្ទីរ​ឃុំឃាំង​នៃ​តុលាការ​យោធា ទៅ​ឲ្យ​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ ទទួល​បន្ទុក​ជំនុំ​ជម្រះ​អតីត​មេដឹកនាំ​ខ្មែរ​ក្រហម​វិញ។ ឌុច ត្រូវ​បាន​តុលាការ​ពិសេស​ធ្វើ​ការ​ចោទ​ប្រកាន់​ជា​ផ្លូវ​ការ​ពី​បទ​ ឧក្រិដ្ឋកម្ម​ប្រឆាំង​មនុស្ស​ជាតិ។ ថ្វី​ដ្បិត​តែ ឌុច មិន​មែន​ជា​អតីត​មេដឹកនាំ​ជាន់​ខ្ពស់​នៃ​របប​កម្ពុជា​ប្រជាធិបតេយ្យ ប៉ុន្តែ ក្នុង​ឋានៈ​ជា​ប្រធាន​គុក​ទួល​ស្លែង ដែល​ជា​កន្លែង​ធ្វើ​ទារុណកម្ម និង​សម្លាប់​មនុស្ស​យ៉ាង​ច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់​នោះ ឌុច ត្រូវ​បាន​ចាត់​បញ្ជូល​ក្នុង​ចំណោម​ “អ្នក​ដែល​មាន​ការ​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​ខ្ពស់​បំផុត ចំពោះ​ឧក្រិដ្ឋកម្ម នៅ​ក្នុង​របប​ខ្មែរ​ក្រហម“ ដូច​ដែល​មាន​ចែង​នៅ​ក្នុង​មាត្រា១ នៃ​ច្បាប់​ស្តី​ពី​ការ​បង្កើត​អង្គ​ជំនុំ​ជម្រះ​វិសាមញ្ញ។

ឌុច សារភាពកំហុស តុលាការ​សម្រាល​ទោស​​ត្រឹម​ជាប់​គុក ៣៥​ឆ្នាំ

នៅ​ថ្ងៃ​ទី២៦ កក្កដា ២០១០ អង្គជំនុំជម្រះ​វិសាមញ្ញ ទទួល​បន្ទុក​ជំនុំជម្រះ​មេដឹកនាំ​ខ្មែរក្រហម​បាន​ប្រកាស​សាលក្រម សម្រេច​ឲ្យ​ កាំង ហ្កេចអាវ ហៅ ឌុច ជាប់​ពិរុទ្ធ​ពី​បទ​ឧក្រិដ្ឋកម្ម​ប្រឆាំង​មនុស្ស​ជាតិ និង​ការ​បំពារបំពាន​យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរលើ​អនុសញ្ញា​ទីក្រុង​ហ្សឺណែវ ឆ្នាំ​១៩៤៩។ ក៏ប៉ុន្តែ ដោយ​ ឌុច បាន​សារភាព​កំហុស និង​បាន​សហការ​ជាមួយ​តុលាការ ចៅក្រម​​បាន​សម្រេច​ផ្តន្ទាទោស ឌុច ឲ្យ​ជាប់​ពន្ធនាគារ​តែ ៣៥​ឆ្នាំ​ប៉ុណ្ណោះ។

ពី​រយៈពេល ៣៥​ឆ្នាំ​នេះ ត្រូវ​កាត់​បន្ថយ ៥​ឆ្នាំ បន្ថែម​ទៀត ដោយ​តុលាការ​យល់​ឃើញ​ថា ការ​ឃុំខ្លួន​ឌុច នៅ​ក្នុង​តុលាការ​យោធា​កម្ពុជា ពី​ឆ្នាំ​១៩៩៩ គឺ​ជា​ការ​ឃុំខ្លួន​ខុស​នីតិវិធី។ ទី​បញ្ចប់ ទោសរបស់ ឌុច នៅ​សល់​តែ ៣០​ឆ្នាំ​ប៉ុណ្ណោះ ដោយ​គិត​ចាប់​ពី​ថ្ងៃ​ចាប់​ខ្លួន ពោល​គឺ​ពី​ឆ្នាំ​១៩៩៩មក។

បើ​រាប់​ពី​ថ្ងៃ​ប្រកាស​សាលក្រម ឌុច នឹង​ត្រូវ​ជាប់​ពន្ធនាគារ​រយៈពេល​តែ​ជាង ១៨​ឆ្នាំ​ទៀត​ប៉ុណ្ណោះ។ ដល់​ពេល​ផុត​​ទោស ឌុច នឹង​មាន​អាយុ​ ៨៦​ឆ្នាំ។ ប្រសិន​បើ​ ឌុច អាច​នៅ​រស់​លើស​ពី ៨៦​ឆ្នាំ ឌុច​ នឹង​អាច​ដើរចេញ​ពី​គុក​​ ហើយ​អាច​រស់នៅ​ដោយ​មានសេរីភាព​វិញ​បាន។

ហេតុ​នេះ​ហើយ​បាន​ជា​ជនរងគ្រោះ​បាន​នាំគ្នា​សម្តែងការ​មិនពេញ​ចិត្ត​ចំពោះ​ការ​សម្រេច​ទោស​នេះ។ នៅ​ក្រោយ​ពេល​ប្រកាស​សាលក្រម​ ឌុច ភ្លាម លោក​ ជុំ ម៉ី អតីត​អ្នកទោស​គុក​ទួលស្លែង​​បាន​ផ្ទុះកំហឹង​យ៉ាងខ្លាំង​ចំពោះ​​ការសម្រេច​ទោស​លើ​ ឌុច។ លោក ជុំ ម៉ី ទាមទារ​ឲ្យ​តុលាការ​កាត់ទោស​ឲ្យ ឌុច ជាប់គុក​អស់មួយជីវិត​គាត់​សុខចិត្ត។

ដើម្បី​ជំទាស់​នឹង​ការ​សម្រេច​ទោស​​លើ ឌុច ដោយ​សាលាដំបូង សហព្រះរាជអាជ្ញា ព្រមទាំង​ដើមបណ្តឹង​រដ្ឋប្បវេណី ក៏​បាន​ដាក់ពាក្យ​បណ្តឹងសាទុក្ខ​ទៅកាន់​តុលាការ​កំពូល​ជា​បន្តទៀត។ ក្រោយ​ពី​បាន​បើក​សវនាការ​ជំនុំជម្រះ កាលពី​ចុងខែ​មីនា ឆ្នាំ​២០១១ តុលាការ​កំពូល​​គ្រោង​នឹង​ប្រកាស​សាលក្រម​លើ​បណ្តឹងសាទុក្ខ​​លើ​សំណុំរឿង ឌុច នៅ​មុន​ដំណាច់​ឆ្នាំ។ សេចក្តី​សម្រេច​របស់​តុលាការ​កំពូល​នេះ គឺ​ជា​សេចក្តី​សម្រេច​បិទផ្លូវតវ៉ា។

ក៏ប៉ុន្តែ លោក វ៉ាន់ ណាត អតីត​អ្នកទោស​មួយរូប ដែល​ធ្លាប់​ជាប់ឃុំ​​ក្នុង​គុក​ទួលស្លែង ប្រាកដ​ជា​មិន​បាន​ស្តាប់​​ការ​​សម្រេច​ចុងក្រោយ​នេះ​ទេ ដោយលោក​បាន​ទទួលមរណភាព​ដោយ​ជំងឺ កាលពីថ្ងៃ៥ កញ្ញា ២០១១។ ទោះជាយ៉ាងណា លោក វ៉ាន់ ណាត ធ្លាប់បាន​​​ថ្លែងប្រាប់​វិទ្យុបារាំង​អន្តរជាតិ​ថា ចំនួន​ឆ្នាំ​ដែល ឌុច ជាប់គុកមិនសំខាន់ទេ សម្រាប់​រូបលោក។ អ្វី​ដែល​សំខាន់ គឺ​នៅត្រង់ថា តើ​ ឌុច ខ្លួនឯង​ដឹង​ខ្លួនខុស​ ឬ​អត់?

ប្រភព៖ RFI

 លោកឪពុកបានរៀបចំយោធបរិក្ខារួចជាស្រេច ត្រៀមចេញទៅពន្លត់ផ្សែងនៃសង្គ្រាមដែលពុំទាន់រលត់ទាំងស្រុងនៅតំបន់ពាយព្យ  ។ 

សម្លេងស៊ីហ្លេបានបន្លឺឡើង ហាក់បញ្ជាក់ថាការចាកចេញបានមកដល់ហើយ ។ ឡានដំរីទឹកដឹកសហសេវិកទាហានមួយកងពល សំចតនៅខាងមុខផ្ទះរួចជាស្រេច ។

 លោកពុកឈ្ងោកថើបកូនតូចដែលកំពុងលង់លក់ និងអមដោយពាក្យផ្ដាំផ្ញើទៅភរិយាជាទីស្រលាញ់ និងកូនតូចៗ ៤នាក់ផ្សេងទៀត ដោយមិនរំពឹងថាការវិលចូលសមរភូមិលើកនេះ អាចនឹងមានឳកាសបានត្រលប់មកហូបបាយជុំគ្នាម្ដងទៀតដូចសមរភូមិមុននោះទេ ។ 

 សន្ធឹកកង់រថយន្តផ្ដើមវិលឆ្ពោះតម្រង់ទៅមុខ  ជាមួយរថពាសដែកជាច្រើនគ្រឿងអមជាក្បួនការពារ ។ 

(ច្រើនម៉ោងក្រោយមក)

"នៅមិនយូរទៀតយើងទៅដល់ជំរុំហើយ" ជាសម្លេងតៃកុងឡានខាងមុខស្រែកប្រាប់ ។ ខណៈពលទោគ្រប់រូបកំពុងដេកកើយស្មើគ្នា ទំនងជាគិតដល់សាច់ញាតិនៅឯផ្ទះ សម្លេងផ្ទុះយ៉ាងរន្ធឹកជាប់គ្នាផ្ទួនៗ ប្រៀបដូចជារញ្ជួញផែនដីបានបំប៉ើងរថយន្តដែលខ្ញុំកំពុងជិះនោះឡើងទៅលើអាកាស ។ ក្នុងខួរក្បាលខ្ញុំហាក់ដូចជាងងឹតសូន្យសុង ។ 

"បន្តិចក្រោយមក ខ្ញុំបើកភ្នែកឡើងបានឮសម្រែកពោពេញដោយការឈឺចាប់ ឈាមក្រាលគ្រប់លើធរណី សម្លេងគ្រាប់ផ្ទុះស្នូរកងរំពងពេញព្រៃ។ ដោយការឈឺចាប់ខ្ញុំបានក្រឡេកភ្នែកមកដៃស្ដាំខ្លួនឯង ស្រាប់តែឃើញឆ្អឹងសរស្ញែងទម្លុះសាច់ចេញមកក្រៅ នោះមានន័យថាដៃខ្ញុំបានបាក់ហើយ" ។

លោកពុកយល់ភ្លាមថាកងទ័ព គឺត្រូវបានពួកខ្មែរក្រហមលបវាយឆ្មក់ដោយបង្កៃមីនតោននៅលើផ្លូវ ។ 

ស្របពេលជាមួយគ្នានោះ គ្រាប់កាំភ្លើងរាប់រយបានហោះ ចេញលឿនដូចរន្ទះឆ្ពោះពីជ្រុងម្ខាងនៃផ្លូវ ស្រោចដូចភ្លៀងមកលើក្បួនរថពាសដែកនៅខាងមុខ និងខាងក្រោយ ខណ:ក្បួនរថយន្តលោកពុកកំពុងក្រឡាប់នៅចំចំណុចកណ្ដាលនៃការប្រយុទ្ធ។  

"ឪ... កូនសម្លាញ់ពិសីមាសឪពុក និងម៉ែវា ខ្ញុំប្រហែលជាទុកឆ្អឹងត្រង់នេះហើយ" ។ 

ទោះបីរបួសដៃស្ដាំ តែដៃឆ្វេងលោកពុកនៅកាន់កាំភ្លើង K 47 មិនរបូតសោះឡើយ ។ ភ្លាមនោះសម្លេងផ្ទុះដ៏ធំមួយទៀតបានរន្ទឺឡើង ............